Σα. Μαΐ 8th, 2021

Life & Culture

Περιοδικό για τη Ζωή και τον Πολιτισμό

Κώστας Κ. Μακαριγάκης, Λυμπούσικα άνευ διδασκάλου – Ο πατρογονικός λόγος του χωριού Ολύμποι της Χίου.

Συγκίνηση, γνώση, ψυχαγωγία. Τρεις έννοιες, τρεις άξονες που χρωμάτισαν με ιδιαίτερο τρόπο τις μέρες που πέρασα διαβάζοντας, μελετώντας και απολαμβάνοντας το βιβλίο του Κώστα Μακαριγάκη. Ένα ξεχωριστό στο είδος του βιβλίο, αφού ο συγγραφέας καταπιάνεται, με φανερή την αγάπη του για τον τόπο του, τον τόπο μας – καθώς στο μοναδικό αυτό μεσαιωνικό χωριό γεννήθηκε ο πατέρας μου – το χωριό Ολύμποι της μυροβόλου Χίου, με την ντοπιολαλιά του, μια γλωσσική παραλλαγή που ενώνει, με τον μαγικό τρόπο που μόνο η γλώσσα ξέρει και μπορεί, το χθες και το σήμερα.

Ο πατρογονικός λόγος του χωριού μας, όπως πολύ ορθά και καίρια προσθέτει στον τίτλο του βιβλίου του ο Κώστας Μακαριγάκης, όπως και κάθε τόπου, κάθε ντοπιολαλιάς, και η ανάδειξή του μέσα από το πολύ σημαντικό αυτό βιβλίο, επιβεβαιώνει περίτρανα, αυτό που έχει επισημανθεί εδώ και πολλά χρόνια από πολλούς συναδέλφους γλωσσολόγους, το ότι δηλαδή η ντοπιολαλιά είναι συνώνυμο γλωσσικού πλούτου και αναγέννησης της γλώσσας και σε καμία περίπτωση συνώνυμο υποδεέστερης εκδοχής αυτής.

Ο συγγραφέας προσεγγίζει με εξαιρετική ακρίβεια την λυμπούσικη ντοπιολαλιά, που σε πείσμα των καιρών, διασώζεται, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, και περνάει από γενιά σε γενιά, διατηρώντας, σχεδόν στο ακέραιο, μια γλώσσα ζωντανή, γεμάτη χρώματα, μια πανδαισία ήχων.

Ο συγγραφέας, Κώστας Μακαριγάκης

Το βιβλίο αυτό, δώρο αγάπης του Κώστα Μακαριγάκη για τον γενέθλιο τόπο του, καταγράφει τη γλώσσα του χωριού μας και χαρίζει έναν πολύτιμο οδηγό, θησαυρό θα έλεγα, στους απανταχού Λυμπούσους και μη , αλλά, και γιατί όχι, στους μελετητές και τους επιστήμονες γλωσσολόγους που ασχολούνται με τις διαλέκτους και τις ντοπιολαλιές. Διαβάζοντας και μελετώντας το βιβλίο, είχα την ευκαιρία να βρω, να ξαναβρώ για την ακρίβεια, τη γλώσσα που άκουγα να μιλούν η γιαγιά, η θεία, ο θείος μου και άλλα μέλη της οικογένειας μου από την πατρική γραμμή και να αξιολογήσω, ως επιστήμονας πια, την ομορφιά και την αξία της. Οι διαλεκτικές λέξεις που χρησιμοποιούσαν οι συγγενείς μου, τα ηχοχρώματά τους, ήρθαν ξανά στο μυαλό μου και με γέμισαν συγκίνηση, πυροδοτώντας τη μνήμη, φανερώνοντας τη γλωσσική ποικιλία του χωριού.

Η εκπληκτική μελέτη του Κώστα Μακαριγάκη περιέχει πλήθος πληροφοριών, όπως φωνολογική αναπαράσταση (προφορά), σημασία ή σημασίες σε περιπτώσεις αμφισημίας, παραδείγματα χρήσης για κάθε μία σημασία, συνώνυμα και εναλλακτικούς τύπους. Στα λήμματα, ο συγγραφέας, καταφέρνει και αποδίδει ήχους προφοράς που δεν τους βρίσκουμε στην Κοινή Νεοελληνική καθώς και το αποτέλεσμα της εφαρμογής διαφόρων φωνολογικών φαινομένων, φραστικής κυρίως φωνολογίας, φαινομένων δηλαδή που λαμβάνουν χώρα στα όρια λέξεων όταν αυτές συνδυάζονται μεταξύ τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο συγγραφέας προχώρησε στην ανεύρεση παραδειγμάτων χρήσης, παραδειγμάτων που τα περισσότερα από αυτά προέρχονται, όπως είναι φυσικό, από τον προφορικό και ζωντανό λόγο των φυσικών ομιλητών της ντοπιολαλιάς. Μια πρόσθετη δυσκολία, την οποία ξεπέρασε με απόλυτη επιτυχία ο συγγραφέας, ήταν η δυσκολία που υπάρχει στην απόδοση των λέξεων με τους χαρακτήρες του ελληνικού αλφαβήτου, αφού δεν υπάρχει κοινώς αποδεκτός κώδικας γραφής διαλέκτων. Και αυτό γιατί οι χαρακτήρες του ελληνικού αλφαβήτου δεν επαρκούν για να αποτυπωθεί με ακρίβεια η διαλεκτική προφορά. Αξίζει να σημειωθεί ότι, κατά καιρούς, αρκετοί γλωσσολόγοι, ενώπιον της σχετικής ανάγκης δημιούργησαν αντίστοιχα συστήματα αποτύπωσης της διαλεκτικής προφοράς. Ο συγγραφέας ξεπέρασε και αυτή τη δυσκολία και η σχετική απόδοση ολοκληρώθηκε επιτυχώς, καταφέρνοντας να μας δώσει μια όσο το δυνατό πιστότερη αντιστοιχία προφοράς και γραφής η οποία παράλληλα λαμβάνει υπόψη και ενσωματώνει και τα φαινόμενα της φραστικής φωνολογίας.

Μέσα στο σημαντικό αυτό βιβλίο καταγράφονται λέξεις που είτε δεν τις βρίσκουμε απαραίτητα στην Κοινή Νεοελληνική, είτε, αν υπάρχουν, τις συναντάμε σε διαφορετική μορφή ή / και σημασία, μη προβλέψιμης γραμματικά και φωνολογικά. Όπως είναι φυσικό, στα νησιά του Β.Α Αιγαίου, ως φυσική συνέπεια των κατακτητών που πέρασαν από αυτά, και άφησαν και το γλωσσικό τους αποτύπωμα, έτσι και στη Χίο και κατά συνέπεια στους Ολύμπους, στη γλωσσική τους φαρέτρα βρίσκουμε πολλές μεσαιωνικές λέξεις ελληνικής καταγωγής, αλλά και τουρκικές, χωρίς να λείπουν και οι βενετσιάνικες που, όμως, είναι σαφώς λιγότερες.

Θα ήθελα, μέσα απ’ αυτή την παρουσίαση, να γίνει σαφές, και αυτό ίσως είναι και σημαντικότερο σε αυτό το βιβλίο, ότι το υλικό του δεν απευθύνεται σε επιστήμονες, λόγιους, ερευνητές, αλλά σε όλους όσοι ασχολούνται και αγαπούν τα γλωσσικά θέματα και φυσικά, λόγω της θεματολογίας του, σε όλους τους Λυμπούσους και μη που θα ήθελαν να μάθουν περισσότερα για τη γλώσσα των Ολύμπων. Φυσικά, ένας ειδικός θα αξιολογήσει ανάλογα τις πληροφορίες του βιβλίου, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι το βιβλίο είναι απαγορευτικό για τους μη μυημένους στη Γλωσσολογία.

Το βιβλίο μας προσφέρει και κάτι ακόμα, όμως: μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η λυμπούσικη ντοπιολαλιά αντιστέκεται και περνά διαμέσου των αιώνων, αποδεικνύοντας τη δύναμή της και τον σεβασμό των ντόπιων ομιλητών σε αυτή. Αν και όπως είναι φυσικό, αφού η γλώσσα αποτελεί ζωντανό οργανισμό, δείχνει στοιχεία υποχώρησης μεταξύ των νέων, αυτό, σε καμία περίπτωση, δεν σημαίνει ότι χάνεται, βορά στην Κοινή Νεοελληνική, η οποία, όπως είναι γνωστό, αποτελεί κατασκευασμένη γλώσσα του 19ου αιώνα με στοιχεία που βασίζονται κυρίως στα πελοποννησιακά, τα επτανησιακά και σε κάποια λόγια στοιχεία που προέρχονται από την καθαρεύουσα.

Με αφορμή το βιβλίο, θα ήθελα να τονίσω ότι δεν χρειάζεται να ανησυχούμε για το αν η γλώσσα γίνεται φτωχότερη καθώς οι διαλεκτικές ποικιλίες σιγά σιγά χάνονται η συρρικνώνονται, παρασύροντας μαζί τους ένα σημαντικό τμήμα της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, αφού η γλώσσα έχει τον τρόπο της να επιβιώνει και να παραμένει θαλερή ανά τους αιώνες, αφήνοντας το δικό της ξεχωριστό στίγμα στο πολιτιστικό αποτύπωμα του κάθε τόπου.

Κλείνοντας, δεν μπορώ παρά να ευχαριστήσω τον Κώστα Μακαριγάκη για τη συγκίνηση που ένιωσα και για τις όμορφες αναμνήσεις των παιδικών μου χρόνων που έχουν σημαδευτεί απ’ τις λέξεις που συνάντησα στο βιβλίο του και που τις χρησιμοποιούσαν όλοι οι συγγενείς του πατέρα μου.

Ελπίζω δε, ότι σύντομα θα δοθεί η ευκαιρία να ξανατυπωθεί το βιβλίο, το οποίο είναι πλέον εκτός κυκλοφορίας και ότι το πόνημα αυτό θα αποτελέσει τη βάση και θα δώσει το έναυσμα για μια εκτενέστερη μελέτη της λυμπούσικης ντοπιολαλιάς προσφέροντας τροφή για σκέψη, μελέτη και έρευνα, τόσο στους φιλομαθείς όσο και στους νεότερους επιστήμονες που έχουν ως επιστημονικό τους πεδίο τη γλώσσα.

 

Μαρία Ψαρούδη
Μεταδιδακτορική ερευνήτρια ΑΠΘ
Δρ. Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ
Γλωσσολόγος – Θεατρολόγος

Copyright Life & Culture © 2018 - 2021 All rights reserved. | Newsphere by AF themes.