Πε. Ιούν 27th, 2019

Life & Culture

Περιοδικό για τη Ζωή και τον Πολιτισμό

Η μέθοδος του Ιπποκράτη

Προτομή του Ιπποκράτη

«Οι παράγοντες που μας δίνουν τη δυνατότητα να διαγνώσουμε τις ασθένειες είναι, πριν απ’ όλα, η φύση του ανθρώπου, γενικά και στην ατομική περίπτωση, και, επί πλέον, τα χαρακτηριστικά της κάθε ασθένειας. Πρέπει λοιπόν να εξετάζουμε τον ασθενή, με τι τροφή τρέφεται, πώς του προσφέρεται η τροφή, κι αν την αφομοιώνει εύκολα ή δύσκολα. Τι συνθήκες του κλίματος και την τοποθεσία όπου ζει, γενικά και στην ιδιαίτερη περίπτωση. Τις συνήθειες του αρρώστου, τον τρόπο ζωής του, το επάγγελμα και την ηλικία του. Ύστερα πρέπει να παρατηρήσουμε πώς μιλάει, πώς χειρονομεί, τις σιωπές του, τις σκέψεις του, αν κοιμάται ή αν υποφέρει από αϋπνία, τα όνειρά του: ποιος είναι ο χαρακτήρας τους και πόσο διαρκούν. Οφείλουμε να παρατηρούμε τους παροξυσμούς του, τα ούρα, τα πτύελα, τον εμετό. Οφείλουμε να ερευνούμε οποιαδήποτε αλλαγή στην εξέλιξη της αρρώστιας, πόσες φορές διαπιστώνεται η αλλαγή αυτή, ποιος είναι ο χαρακτήρας της και την ιδιαίτερη μεταβολή που οδηγεί στο θάνατο ή σε μια κρίση. Πρέπει να παρακολουθούνται, εξ άλλου, ο ιδρώτας, τα ρίγη, ο βήχας, τα φταρνίσματα, ο λόξυγγας, η αναπνοή, αν είναι ήρεμη ή ασθμαίνουσα. Επίσης, οι αιμορραγίες και οι αιμορροΐδες. Οφείλουμε να προσδιορίσουμε τη σημασία καθενός από τα συμπτώματα αυτά».

Λόγια που θα μπορούσαν να είχαν γραφτεί στα μέσα του εικοστού αιώνα και που ειπώθηκαν από τον Έλληνα γιατρό Ιπποκράτη τον 5ο αιώνα π.Χ. Είναι λόγια που κανένας γιατρός δεν επιτρέπεται να ξεχνάει. Ο Ιπποκράτης ήξερε ότι δεν είναι η αρρώστια καθ’ εαυτή που πρέπει να υποβληθεί σε θεραπεία, αλλά ότι η ανθρώπινη ύπαρξη και η ψυχή που στεγάζει πρέπει να εξετάζονται στο σύνολό τους. Η ίδια αρρώστια, σε δυο διαφορετικά σώματα, μπορεί να έχει πολύ διαφορετική εξέλιξη και, επομένως, να απαιτεί δυο διαφορετικές θεραπείες.

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η σειρά που καθορίζει ο Ιπποκράτης για την εξέταση του αρρώστου. Πρώτα χρειάζεται «να εξετάζεται η φύσις» του ανθρώπου γενικά, δηλαδή η ιδιοσυγκρασία του. Επομένως και οι παράγοντες που μπορούν να διαμορφώσουν την ιδιοσυγκρασία: η κληρονομική διάθεση, το επάγγελμα, το κλίμα, η διατροφή, οι συνήθειες, ο τρόπος ζωής. Παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν, επίσης, την εκδήλωση μιας αρρώστιας. Ύστερα από αυτό και όχι πρώτα, πρέπει να εξετάζονται τα πιο έκδηλα συμπτώματα του αρρώστου: στο αίμα, στα πτύελα, στη χολή, στα ούρα κλπ. Εξετάζεται ο άνθρωπος, όχι η αρρώστια. Δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε καλύτερες συμβουλές απ’ αυτές, μολονότι δόθηκαν πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Πολλά απ’ όσα έγραψε ο Ιπποκράτης – και έγραψε και σκέφτηκε πολύ – στη μακροχρόνια και γεμάτη δράση ζωή του, είναι ένας οδηγός και για σήμερα, μια βίβλος για τον ευσυνείδητο γιατρό. Ολόκληρη η ηθική της ιατρικής στηρίζεται στον Όρκο του και μερικοί από τους σύντομους «Αφορισμούς» του συνοψίζουν ολόκληρο το έργο του γιατρού, με τις επιτυχίες του, τις αποτυχίες και τους κινδύνους: «Η ζωή είναι σύντομη, η επιστήμη μακρά, οι περιστάσεις επείγουσες, η πείρα σφαλερή, η κρίση δύσκολη». Ίσως ποτέ δεν δόθηκε με τόσο λίγες λέξεις, πληρέστερος και πιο επιτυχημένος ορισμός, σχετικά με τις συνθήκες ασκήσεως του ιατρικού επαγγέλματος.

Αλλά εκείνο που διαιωνίζει στη μνήμη των ανθρώπων τη φυσιογνωμία του εξαίρετου αυτού στοχαστή είναι ο «Όρκος του Ιπποκράτη», το σημαντικότερο από τα ηθικά του κείμενα. Πολλά πανεπιστήμια ζητούν, ακόμα και σήμερα, από τους επίδοξους γιατρούς, πριν τους χορηγήσουν το πτυχίο τους, να δώσουν αυτό τον όρκο, στη μια ή στην άλλη μορφή του. Οι λέξεις μπορεί να αλλάζουν, αλλά το περιεχόμενο είναι κατά μεγάλο μέρος το ίδιο:

«Ορκίζομαι στον Απόλλωνα θεραπευτή, στον Ασκληπιό, στην Υγεία και σ’ όλες τις θεραπευτικές δυνάμεις και καλώ μάρτυρες όλους τους θεούς και όλες τις θεές ότι θα τηρήσω αυτόν τον όρκο και την υπόσχεση με όλες μου τις δυνάμεις και τις ικανότητες.

Θα εκτιμώ και θα σέβομαι εκείνον που μου δίδαξε αυτή την τέχνη όχι λιγότερο από τους γονείς μου, θα μοιράζομαι μαζί του τη ζωή μου και θα του ξεπληρώσω το ηθικό χρέος που έχω απέναντί του. Θα θεωρώ τα παιδιά του σαν αδελφούς μου και θα τους διδάξω την επιστήμη, αν θα έχουν την επιθυμία να τη μάθουν, χωρίς να δεχθώ καμιάν αμοιβή. Θα αφήσω τις ανακαλύψεις μου, τα βιβλία μου και όλα όσα θα έχω μάθει, στα παιδιά μου, στα παιδιά του δασκάλου μου, στους μαθητές που θα αποδειχθούν κατάλληλοι και αφοσιωμένοι στο επάγγελμα και σε τίποτε άλλο.

Θα χρησιμοποιήσω τις γνώσεις μου και τις καλύτερες ικανότητές μου και κρίσεις μου για να βοηθήσω τους αρρώστους. Θα αποφεύγω πράξεις που μπορούν να βλάψουν κάποιον.

Δεν θα δώσω θανατηφόρα φάρμακα, ακόμα κι αν μου το ζητήσουν, ούτε θα συμβουλέψω σ’ άλλους παρόμοια πράγματα. Δεν θα δώσω σε καμιά γυναίκα τα μέσα για να αποβάλλει.

Θα είμαι ενάρετος και ευσυνείδητος τόσο στη ζωή όσο και στο επάγγελμά μου.

Δεν θα εγχειρήσω ποτέ κανέναν, ούτε για μια κύστη, αλλά θα αφήσω το έργο αυτό στους χειρουργούς.

Όταν μπω σε ένα σπίτι, η επίσκεψή μου θα είναι για όφελος του αρρώστου και θα αποφύγω κάθε πράξη που μπορεί να βλάψει. Δεν θα καταχραστώ τη θέση μου για να έχω σαρκικές επαφές με γυναίκες ή άνδρες, είτε ελεύθεροι είναι είτε δούλοι.

Οτιδήποτε δω ή ακούσω, επαγγελματικά ή ιδιωτικά, που δεν θα πρέπει να κοινολογηθεί, θα το κρατήσω μυστικό και δεν θα το πω σε κανένα.

Αν κρατήσω αυτό τον όρκο και δεν τον παραβώ, ας αξιωθώ να ευτυχίσω στην ιδιωτική μου ζωή και στο επάγγελμα, κερδίζοντας την υπόληψη των ανθρώπων κάθε καιρού. Αν παραβώ και απαρνηθώ αυτό τον όρκο, ας είναι η τύχη μου από τις χειρότερες».

Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε το 460 π.Χ στην Κω, ένα νησί που είχε αποικιστεί από τους Δωριείς, αλλά που ανέπτυξε ιωνικό πολιτισμό. Ήταν σύγχρονος του Δημόκριτου και του Θουκυδίδη. Την εποχή εκείνη, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τον όρκο αυτόν, η ιατρική ήταν παράδοση οικογενειακή και η οικογένεια του Ιπποκράτη, οι Ασκληπιάδαι, φαίνεται ότι καταγόταν από τον Ασκληπιό, τον «έξοχο γιατρό» («αμύμονα ιητήρα») του Ομήρου. Η ομηρική παράδοση αναφέρει ότι οι γιοι του Ασκληπιού, Μαχάων και Ποδαλείριος, έγιναν γιατροί του στρατού των Ελλήνων. Πράγματι, μόνο μετά το θάνατο του Ομήρου το όνομα του Ασκληπιού τιμήθηκε όπως το όνομα ενός θεού. Στην οικογένεια των Ασκληπιάδων οι ιατρικές γνώσεις μεταβιβάζονταν, σύμφωνα με όσα διαβάζουμε στον όρκο, από πατέρα σε γιο, από δάσκαλο σε μαθητή. Ήταν μια ιερή παράδοση, που δεν έπρεπε να την αγνοήσει κανείς. Έτσι και ο Ιπποκράτης μορφώθηκε στη Ασκληπιείο της Κω, κι εκεί, στο γενέθλιο νησί του, απόκτησε τις ιατρικές του γνώσεις.

Μια από τις πιο καταπληκτικές πλευρές των κειμένων του Ιπποκράτη είναι ότι, μολονότι πολλά από όσα έγραψε μπορεί να θεωρηθεί ότι ισχύουν και σήμερα, ανάγονται σε μιαν εποχή σχεδόν ολοκληρωτικής άγνοιας των λειτουργιών του ανθρώπινου σώματος. Ο Ιπποκράτης ήξερε για το σώμα και τη φυσιολογία του λιγότερα απ’ όσα ξέρει ένα σημερινό παιδάκι (πίστευαν τότε, π.χ ότι οι αρτηρίες περιέχουν αέρα («πνεύμα») και μόνο από την εποχή του Γαληνού, δηλαδή εξακόσια χρόνια αργότερα, άρχισαν να παραδέχονται, αν και όχι με το σωστό τρόπο, την ιδέα της κυκλοφορίας του αίματος) αλλά, παρά την άγνοιά του, οι μέθοδοι και οι τρόποι που χρησιμοποιούσε για να πλησιάζει τον άρρωστο δεν μπορούσαν να είναι καλύτεροι.

Ο Ιπποκράτης ταξίδεψε πολύ, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μαθαίνοντας πολλά, από τα ταξίδια του, και θεραπεύοντας άντρες και γυναίκες σε κάθε περιοχή του αρχαίου κόσμου. Σταματούσε για λίγο σε κάθε τόπο που επισκεπτόταν, θεραπεύοντας τους αρρώστους και μελετώντας τους κατοίκους του τόπου και τις συνήθειές τους. Στα χρόνια αυτά των ταξιδιών και της πείρας που αποκόμιζε, επεξεργάστηκε τη διδασκαλία του και κατέκτησε δίκαιη φήμη όσο ακόμα ήταν στη ζωή. Πιστεύεται ότι πέθανε το 375 π.Χ σε ηλικία ογδόντα πέντε χρονών. Υπάρχει και μια παράδοση, ότι έζησε ως τα εκατόν τριάντα. Όσα κι αν ήταν τα χρόνια του, αφιέρωσε τη ζωή του στη θεραπεία του ανθρώπινου μηχανισμού, του σώματος και της ψυχής, και στη φροντίδα να μεταβιβάσει σε άλλους τις γνώσεις και τις μεθόδους του. Έγραψε πάρα πολλά, και του αποδίδονται επίσης, όπως και σε πολλούς άλλους διάσημους άνδρες, έργα που ποτέ δεν έγραψε. Εκείνο που προκαλεί εντύπωση είναι η μεγάλη επιθυμία του για μάθηση, για ενημέρωση. Ήταν άνθρωπος που δεν έπαιρνε ποτέ απερίσκεπτες αποφάσεις, που δεν προχωρούσε σε βιαστικές διαγνώσεις, βασισμένες σ’ ένα μόνο σύμπτωμα. Πίστευε ότι ο γιατρός πρέπει να μελετά ολόκληρο τον άνθρωπο και όχι μόνο την κατάσταση της στιγμής. Ότι χρειάζεται να ξέρει και τι είχε συμβεί προηγουμένως στον άρρωστο και να προσδιορίζει με τη μεγαλύτερη προσοχή και ακρίβεια τι θα μπορούσε να του συμβεί: ανάμνηση, διάγνωση και πρόγνωση.

Όπως και οι άλλοι γιατροί του καιρού εκείνου, ο Ιπποκράτης έπεφτε συχνά σε σφάλματα, πράγμα όχι εκπληκτικό, όταν ληφθεί υπόψη η σύγχυση που κράτησε πολλές εκατοντάδες χρόνια. Ακόμα και μετά την ανακάλυψη, από την Γαληνό, της κινήσεως του αίματος μέσα στο σώμα, μόλις τον δέκατο έβδομο αιώνα ο Ουίλλιαμ Χάρβεϋ ερμήνευσε σωστά την κυκλοφορία του: κατά την ελληνική αρχαιότητα, επικρατούσε ότι το αίμα αντλείται από την περιφέρεια του σώματος και ύστερα ξοδεύεται με θαυματουργικό τρόπο.

Το σημαντικότερο στον Ιπποκράτη παραμένει η μέθοδός του. Το διαγνωστικό σύστημα που αναφέρθηκε στην αρχή, δύσκολα μπορεί να γίνει καλύτερο. Μολονότι το συνέλαβε σε μια εποχή που οι άνθρωποι πίστευαν στη μαγεία, συμβουλεύονταν τα μαντεία, και προσφέρανε θυσίες και δώρα στους θεούς για τη θεραπεία τους: όλοι, εκτός από λίγες φωτισμένες διάνοιες όπως ο Ιπποκράτης, πίστευαν σ’ αυτά. Ενώ οι πολλοί ζητούσαν βοήθεια από τον Δία και τον Απόλλωνα, ο Ιπποκράτης δίδασκε ότι «η εξέταση του σώματος είναι κάτι σημαντικό, που απαιτεί καλή όραση, καλή ακοή, καλή όσφρηση, ευαισθησία στην αφή και στη γεύση και ικανότητα συλλογισμού». Οι τελευταίες λέξεις, που για πολλούς δεν σήμαιναν τίποτε, είναι οι σημαντικότερες. Όταν κάθε λογής θεραπευτές, καλής πίστεως ή αγύρτες, έκαναν επίδειξη της ικανότητάς τους να διώχνουν τα κακά πνεύματα και να εξευμενίζουν τα αγαθά, ο Ιπποκράτης καταδίκαζε στα γραπτά του και στη διδασκαλία του κάθε είδους αλαζονεία. Ο γιατρός έπρεπε να είναι ήρεμος, γαλήνιος και σεμνός σε όλες τις πράξεις του. Θα ήταν επονείδιστο, έγραφε ο Ιπποκράτης, «αν ύστερα από τόσο θόρυβο, αλαζονική επίδειξη και τόσα λόγια, στο τέλος δεν προκύψει τίποτα χρήσιμο».

Ένα από τα ουσιαστικά στοιχεία της διδασκαλίας του Ιπποκράτη είναι ότι ο γιατρός πρέπει να διαθέτει για όλους, κατά τον ίδιο τρόπο, τις ικανότητές του και να προσφέρει σε όλους την παραμυθία του. Ακόμα και στους δούλους. Εκείνος θεμελίωσε την παράδοση που συνεχίζεται και σήμερα: κανείς γιατρός δεν έχει το δικαίωμα να προσφέρεται μόνο για την εξυπηρέτηση ορισμένων ανθρώπων, αποκλείοντας τους άλλους από τις φροντίδες του.

Η άγνοια που υπήρχε στα χρόνια του Ιπποκράτη σχετικά με τις διάφορες λειτουργίες στο ανθρώπινο σώμα διαιωνίστηκε εξαιτίας του εθίμου που απαγόρευε την ανατομία των πτωμάτων και μια τέτοια άγνοια καλύπτει με ομίχλη ολόκληρο το έργο του. Η διδασκαλία του όμως ξεπερνά τη σκέψη του καιρού του και επέζησε ως τις μέρες μας. Πολλές από τις θεωρίες του, όπως η σχέση ανάμεσα στο σώμα και στο πνεύμα, έγιναν απόλυτα κατανοητές στον εικοστό αιώνα. Παρά τις τεράστιες προόδους της ιατρικής επιστήμης και της χειρουργικής στα τελευταία διακόσια χρόνια, την ανακάλυψη της κυκλοφορίας του αίματος, των αναισθητικών, των αντισηπτικών, των αντιβιοτικών, ολοένα και περισσότεροι γιατροί αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι το ανθρώπινο σώμα δεν είναι μηχανή. Μπορείς να κρατήσεις έναν άνθρωπο στη ζωή με φάρμακα, αλλά αυτό είναι το μισό του ιατρικού έργου. Πρέπει να μελετήσεις τον άνθρωπο, να καταλάβεις «γιατί» είναι άρρωστος. Σήμερα μαθαίνουμε ότι πολύ πιο συχνά απ’ όσο φανταζόμαστε, το πνεύμα, η ψυχή είναι η αιτία της αρρώστιας. Ένα παράδειγμα: μια συγκίνηση ή ένας ξαφνικός φόβος θα μπορούσαν να μας κάνουν να χάσουμε τη φωνή μας για πάντα ή για πολύ καιρό. Αν, αντίθετα, κατορθώσουμε να ξεχάσουμε ότι έχουμε ευαίσθητο φάρυγγα, η φωνή μας θα ξαναγυρίσει με θαυματουργό τρόπο. Ο νους και το σώμα αποτελούν μια ενότητα.

Μάθαμε από τον Ιπποκράτη, πριν δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ότι είναι πιο σημαντικό να προλαβαίνεις παρά να θεραπεύεις τις αρρώστιες. Υπάρχουν καλύτερα πράγματα να κάνει κανείς στη ζωή του από το να ασχολείται με θεραπείες.

Copyright Life & Culture © 2018 - 2019 All rights reserved. | Newsphere by AF themes.